વાત સીધી: FAT અને SNF કેમ જરૂરી છે?
દૂધ ધંધો કરો છો, તો આ સીન ચોક્કસ જોયો હશે — કોઈ કહે "ભાઈ, આજ FAT ઓછું આવ્યું, ભાવ ઘટ્યો." અથવા "આ ખેપે SNF સારું હતું, થોડો bonus મળ્યો." આ બે શબ્દ — FAT અને SNF — જ નક્કી કરે છે કે દૂધના કેટલા રૂપિયા મળશે.
પહેલાં વાત સીધી હતી — લીટર ગણો, પૈસા લો. હવે Amul, Mother Dairy, Saras, Gokul — બધા FAT અને SNF બન્ને જોઈને ભાવ આપે. મતલબ, આ બે ન સમજ્યા તો કદાચ રોજ ₹2-5 પ્રતિ લીટર ઓછા મળ્યા કરે. મહિનો ગણો — હજારો રૂપિયાનો ફરક પડે.
આ ગાઇડમાં ખૂબ સહેલી ભાષામાં સમજીશું:
- FAT એટલે શું?
- SNF એટલે શું?
- બન્ને કેવી રીતે માપે?
- ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય?
- ગાય અને ભેંસના દૂધમાં શો ફરક?
- ઉદાહરણ સહિત પૂરો હિસાબ
- સારું FAT/SNF કેવી રીતે જાળવવું
ચાલો.
FAT એટલે શું? (What is Milk FAT?)
FAT એટલે ચરબી (butterfat) — દૂધનો એ ભાગ જેમાંથી માખણ, ઘી ને ખોવો બને. આ દૂધનો સૌથી કીમતી ભાગ છે. દૂધ થોડી વાર ઊભું રાખો — ઉપર જે પીળી ઘટ્ટ પડ જામે, એ FAT.
FAT ટકાવારીમાં માપે. "4% FAT" મતલબ — 100 લીટર દૂધમાં આશરે 4 લીટર ચરબી (વજન પ્રમાણે).
FAT કેટલું હોવું જોઈએ?
જુદાં જાનવર, જુદો FAT:
| પ્રાણી | સામાન્ય FAT % | સારું FAT % |
|---|---|---|
| ગાય (Cow) | 3.5% - 4.5% | 4.0% થી ઉપર |
| ભેંસ (Buffalo) | 6.0% - 8.0% | 6.8% થી ઉપર |
| બકરી (Goat) | 4.0% - 5.0% | 4.5% થી ઉપર |
સ્પષ્ટ ગણતરી — ભેંસનું દૂધ ગાય કરતાં દોઢ-બે ગણું FAT વાળું. એટલે જ મીઠાઈ-ખોવાવાળા ભેંસનું દૂધ માગે.
SNF એટલે શું? (What is SNF?)
SNF નું full form — Solids-Not-Fat — ચરબી સિવાયનો જે ઘટ્ટ ભાગ. દૂધમાં પાણી ને FAT વગર બાકી જે હોય — protein, lactose (દૂધની ખાંડ), calcium, phosphorus, vitamins — બધું ભેગું એટલે SNF.
સીધું formula:
દૂધ = પાણી + FAT + SNF
SNF પણ ટકાવારીમાં માપે. ને FAT જેટલું જ ઉપયોગી — પનીર, દહીં, ખોવો — FAT ઉપરાંત SNF પણ એટલો જ જોઈએ.
SNF કેટલું હોવું જોઈએ?
| પ્રાણી | સામાન્ય SNF % | સારું SNF % |
|---|---|---|
| ગાય | 8.0% - 8.7% | 8.5% થી ઉપર |
| ભેંસ | 8.8% - 9.5% | 9.0% થી ઉપર |
માપે કેવી રીતે?
FAT ને SNF માપવાની ઘણી રીત છે — સસ્તી ને ઝડપી બન્ને:
1. Lactometer — સૌથી સસ્તો રસ્તો
નાનું કાચનું સાધન, દૂધની ઘનતા (density) માપે. ₹150-300 ની કિંમત. પાણી ભળ્યું છે કે નહીં તરત ખ્યાલ આવે. પણ એકલા lactometer થી FAT ચોક્કસ ન મળે — ફક્ત SNF નો અંદાજ.
2. Gerber Method — ભરોસાપાત્ર જૂની પદ્ધતિ
10 ml દૂધ + 10 ml sulphuric acid + 1 ml amyl alcohol butyrometer માં, centrifuge માં ઘુમાવો. BIS નો reference method. દરેક sample ₹3-5 ને 15-20 મિનિટ.
3. Lactoscan જેવી electronic milk analyser — 60 સેકન્ડ, બધું ready
Sample નાખો ને 60 seconds માં FAT %, SNF %, density, added water %, protein % — સ્ક્રીન પર. Lactoscan ₹60,000 થી ₹2,00,000. 200+ ગ્રાહક હોય તો 6-12 મહિનામાં ખર્ચ ઉઘડી જાય.
ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય?
મોટા ભાગની co-operative dairies two-axis pricing કરે — FAT ઉપર ભાવ, SNF ઉપર ભાવ. ઘણી dairies flat rate chart આપે — સીધું લખ્યું હોય "6.0% FAT, 9.0% SNF = ₹52/litre". Chart જુઓ ને ભાવ ખ્યાલ.
Amul-જેવો flat rate chart (April 2026 ની આસ-પાસ)
| FAT % | SNF % | ભાવ/લીટર |
|---|---|---|
| 6.0 | 9.0 | ₹52 |
| 6.5 | 9.0 | ₹56 |
| 7.0 | 9.0 | ₹60 |
| 7.0 | 9.2 | ₹62 |
| 7.5 | 9.2 | ₹65 |
FAT/SNF base કરતાં ઓછું? cut rate (કપાત). વધારે? bonus rate.
ઉદાહરણ — ભેંસ દૂધ
ધારો, એક ભાઈ સવારે 20 લીટર ભેંસ દૂધ Amul collection centre આપ્યું. Lactoscan report:
- FAT: 7.0%
- SNF: 9.2%
Chart મુજબ ₹62/litre.
કુલ આવક = 20 × 62 = ₹1,240.
હવે ધારો FAT 0.5% ઓછું (6.5%) — ભાવ ₹56 થઈ જાય. 20 L = ₹1,120 — ₹120 ઓછા. 30 દિવસ ગણો — ₹3,600 ગુમ, ફક્ત 0.5% FAT ઘટ્યાથી.
ગાય ને ભેંસ — ફરક શો?
| વિષય | ગાય | ભેંસ |
|---|---|---|
| FAT | 3.5-4.5% | 6.0-8.0% |
| SNF | 8.0-8.7% | 8.8-9.5% |
| Total Solids | આશરે 12.5% | આશરે 16% |
| ભાવ/લીટર (retail) | ₹55-65 | ₹80-95 |
| મીઠાઈ/ખોવા માટે | ઠીક | સૌથી સારું |
| પચવામાં | હળવું | ભારે |
| બાળકો માટે | ઠીક | ઓછું |
ધ્યાનમાં રાખો: ભેંસ FAT-SNF ના હિસાબે ₹20-30 પ્રતિ લીટર વધારે અપાવે, પણ feeding cost પણ વધારે. ગાય margin ઓછો, પણ ટકાઉ.
FAT/SNF સારું કેવી રીતે રાખવું?
ભાવ FAT-SNF ઉપર, તો સવાલ — ઉપર કેવી રીતે રાખવું? જવાબ જાનવરની રોજ-રોજ ની સંભાળ માં છે:
- સારો ચારો આપો: લીલો ચારો, ખોળ, દાણો — ચારો સારો, FAT સારો. ઉનાળામાં silage કે hydroponic fodder ઉપયોગી.
- આંટ ધુઓ, દૂધ દોહ્વાં પહેલાં: સ્વચ્છ રાખો, bacterial count ઘટે, SNF ઘટતો નથી.
- પાણી ક્યારેય ન ઉમેરો: lactometer પકડી પાડે. SNF ઘટે, CLR (corrected lactometer reading) ફૂટ ચઢે.
- Milking વચ્ચે 10-12 કલાકનો gap: ઓછો-વધારે gap — FAT ઘટી શકે.
- ઊષ્મા-ઘોંઘાટ ઓછો: ગરમી, ઘોંઘાટ, અચાનક ફેરફાર — FAT-SNF બન્ને ઘટે. છાંયો, પંખો, સ્વચ્છ ઘેરો.
- મહિને doctor: mastitis (thanaila) SNF 0.5-1% ઘટાડી દે. પશુ doctor ને નિયમ ચેક.
આગળ: હિસાબ digital કરો
સમજ્યા, પણ track પણ કરવો જ પડે. દરેક supplier/customer નો FAT, SNF, લીટર, ભાવ — બધો જુદો. જૂની ચોપડીમાં બધું લખવું ને મહિને ગણવું — ખૂબ ઝઝટ.
DudhHisaab app માં supplier નો FAT-SNF record ભરો, flat rate chart નાખો — app ખુદ ભાવ ને balance ગણી આપે. ભૂલ નહીં, ગૂંચ નહીં.
DudhHisaab મફત શરૂ કરો — FAT/SNF pricing, customer ledger, WhatsApp bill — બધું એક જ app માં.છેલ્લી વાત
FAT ને SNF — આ બે શબ્દ દૂધ ધંધાનો પાયો. જે દૂધવાળો ભાઈ આ સમજે, તે સાચો ભાવ મળે. ન સમજે, તો દર મહિને ખોટ ખાય.
યાદ:
- FAT = માખણ/ઘી વાળો ભાગ, 3.5-8% સુધી
- SNF = protein + lactose + minerals, 8-9.5% સુધી
- બન્ને ભળીને ભાવ નક્કી કરે
- Lactoscan machine સૌથી ચોક્કસ
- સારો ચારો ને સ્વચ્છતા FAT-SNF વધારે
આજ થી જ track ચાલુ — ગ્રાહક-supplier બધા નો. આ જ આગળ વધવાનો પહેલો કદમ.